شکسپیر در آینه جهان امروز؛ نگاهی به کتاب «شکسپیر معاصر ما» نوشته یان کات با ترجمه رضا سرور
«شکسپیر معاصر ما» اثر یان کات، یکی از تأثیرگذارترین کتاب‌های نقد ادبی قرن بیستم است که نمایشنامه‌های شکسپیر را نه میراثی متعلق به گذشته، بلکه روایتی زنده از مناسبات قدرت، خشونت و تاریخ در جهان معاصر می‌خواند. ترجمه رضا سرور از این اثر، امکان مواجهه فارسی‌زبانان با یکی از مهم‌ترین بازخوانی‌های مدرن شکسپیر را فراهم کرده است.
حامد قریب: بعضی کتاب‌ها درباره یک نویسنده نوشته نمی‌شوند؛ درباره شیوه‌ای تازه برای دیدن جهان‌اند. «شکسپیر معاصر ما» نوشته یان کات از همین دست کتاب‌هاست؛ اثری که نه یک پژوهش دانشگاهی صرف است، نه شرح‌حال شکسپیر و نه حتی تفسیری متعارف از نمایشنامه‌های او. این کتاب، که نخستین بار در سال ۱۹۶۱ منتشر شد، در حقیقت تلاشی است برای بیرون کشیدن شکسپیر از موزه ادبیات و نشاندن او در میانه جهان معاصر؛ جهانی که جنگ، خشونت، قدرت و فروپاشی اخلاقی، صورت‌های تازه‌ای از همان تراژدی‌های کهن را پیش چشم ما می‌گذارند. ترجمه روان و دقیق رضا سرور، که سال ۱۳۹۰ از سوی نشر بیدگل منتشر شد، این متن مهم را در اختیار مخاطب فارسی‌زبان قرار داده است.
یان کات، منتقد و نظریه‌پرداز لهستانی، از نسلی می‌آید که تجربه جنگ جهانی دوم و زیستن زیر سایه حکومت‌های تمامیت‌خواه را با پوست و استخوان لمس کرده است. به همین دلیل، وقتی از شکسپیر حرف می‌زند، به دنبال زیبایی‌های شاعرانه یا شکوه زبان الیزابتی نیست؛ او در دل نمایشنامه‌ها، سازوکار قدرت را جست‌وجو می‌کند. از نظر کات، تاریخ در آثار شکسپیر نه روایتی خطی از پیشرفت بشر، بلکه چرخه‌ای بی‌پایان از برآمدن و سقوط قدرت‌هاست؛ چرخه‌ای که قربانیانش همواره انسان‌هایی عادی‌اند. همین نگاه بود که بعدها بر بسیاری از کارگردانان بزرگ تئاتر قرن بیستم تأثیر گذاشت و نام او را به یکی از مهم‌ترین شکسپیرشناسان دوران معاصر بدل کرد.
آنچه «شکسپیر معاصر ما» را از انبوه کتاب‌های نقد ادبی متمایز می‌کند، جسارت نویسنده در بازخوانی متن‌های کلاسیک است. کات معتقد است هر نسل، شکسپیر خود را می‌آفریند؛ شکسپیری که با اضطراب‌ها و بحران‌های زمانه‌اش نسبت دارد. او در فصل مشهور «مکانیسم بزرگ»، پادشاهان و فرمانروایان نمایشنامه‌های تاریخی شکسپیر را همچون مهره‌هایی می‌بیند که بر صفحه شطرنج قدرت جابه‌جا می‌شوند؛ کسانی که امروز فاتح‌اند و فردا قربانی. در این چشم‌انداز، ریچارد سوم، مکبث یا حتی هملت، دیگر شخصیت‌هایی دوردست از تاریخ انگلستان نیستند؛ آنان چهره‌هایی آشنا از جهان مدرن‌اند، از حکومت‌های استبدادی، کودتاها و ماشین بی‌رحم سیاست.
اما شاید درخشان‌ترین بخش کتاب، خوانش کات از «هملت» باشد. او هملت را نه شاهزاده‌ای مردد و مالیخولیایی، بلکه انسانی می‌داند که در جهانی فروپاشیده زندگی می‌کند؛ جهانی که حقیقت و دروغ، عدالت و جنایت، آن‌چنان در هم تنیده‌اند که عمل اخلاقی را ناممکن می‌کنند. این تفسیر، بعدها الهام‌بخش بسیاری از اجراهای مدرن هملت شد؛ اجراهایی که شخصیت اصلی را بیش از آنکه یک قهرمان تراژیک بدانند، انسانی معاصر در برابر دستگاه عظیم خشونت تصویر می‌کنند. خود کات نیز تأکید می‌کند که معاصر بودن شکسپیر، حاصل پیوند دو زمان است؛ زمان شخصیت‌های نمایش و زمان تماشاگران. هرجا این دو بر هم منطبق شوند، شکسپیر دوباره متولد می‌شود.
با این همه، ارزش کتاب فقط در نظریه‌پردازی آن نیست. یان کات نثری پرشور و سرزنده دارد؛ گویی به جای خواندن یک متن دانشگاهی، پای گفت‌وگوی منتقدی نشسته‌ایم که سال‌ها تئاتر دیده، تاریخ را زیسته و اکنون می‌خواهد تجربه‌اش را با مخاطب قسمت کند. او از آیسخولوس تا بکت، از نقاشی و سیاست تا فلسفه، آزادانه عبور می‌کند و میان آثار هنری پلی می‌زند که خواننده را به کشف نسبت‌های تازه دعوت می‌کند. شاید به همین دلیل بود که منتقدان غربی انتشار این کتاب را نقطه عطفی در مطالعات شکسپیر دانستند و آن را یکی از اثرگذارترین کتاب‌های قرن بیستم درباره این نمایشنامه‌نویس خواندند.
ترجمه رضا سرور نیز در انتقال این پیچیدگی‌ها موفق عمل کرده است. او که پیش‌تر و پس‌تر آثار دیگری از یان کات را به فارسی برگردانده، با ادبیات نمایشی و فضای فکری نویسنده آشنایی عمیقی دارد. متن فارسی، در عین وفاداری به ساختار اندیشه کات، روان و خواندنی است و از همین رو کتاب نه فقط برای پژوهشگران ادبیات و تئاتر، بلکه برای علاقه‌مندان جدی هنر نیز اثری قابل استفاده به شمار می‌رود. انتشار این کتاب در مجموعه «تئاتر؛ نظریه و اجرا» نشر بیدگل نیز نشان از جایگاه آن در میان متون مرجع تئاتر دارد.
«شکسپیر معاصر ما» البته کتابی نیست که بخواهد پاسخ نهایی درباره آثار شکسپیر ارائه کند. برعکس، بزرگ‌ترین دستاوردش آن است که خواننده را وادار می‌کند دوباره به متن‌ها بازگردد و آن‌ها را از زاویه‌ای دیگر بخواند. پس از مطالعه این کتاب، دیگر نمی‌توان مکبث را صرفاً داستان جاه‌طلبی یک سردار دانست یا هملت را روایت انتقام پسری از عمویش. یان کات نشان می‌دهد که نمایشنامه‌های شکسپیر همچنان آینه جهان ما هستند؛ جهانی که در آن قدرت، خشونت و تاریخ، هر روز با چهره‌ای تازه بازمی‌گردند.
شاید راز ماندگاری این کتاب نیز همین باشد: یان کات به ما یادآوری می‌کند که کلاسیک‌ها زنده‌اند، نه چون از گذشته آمده‌اند، بلکه چون هنوز درباره اکنون سخن می‌گویند. «شکسپیر معاصر ما» بیش از آنکه کتابی درباره شکسپیر باشد، کتابی درباره خود ماست؛ درباره انسان معاصری که هنوز در همان صحنه قدیمی، میان میل به قدرت و آرزوی رستگاری، نقش خود را بازی می‌کند.
«کتاب شکسپیر معاصر ما» نوشته یان کات با ترجمه رضا سرور، نخستین‌بار در سال ۱۳۹۰ توسط نشر بیدگل منتشر شد و در قالب مجموعه «تئاتر؛ نظریه و اجرا» در ۵۲۸ صفحه به چاپ رسیده است.
برای اطلاع از به روز ترین اخبار روز فرهنگی و اجتماعی فیلم و سریال همراه گلی شی باشید.