آلن رنه و پیوند خلاقانه پوست معشوق به خاکستر بمب اتم در فیلم «هیروشیما، عشق من»

پیوند میان خاطره فردی و فاجعه جمعی با تمهید تدوین تداعیگر (associative montage) در فیلم «هیروشیما عشق من» شاهکار آلن رنه (Alain Resnais) تعریف تازهای از زمان در سینما پدید آورد. رنه با اتصال بیواسطه پوست نوازششده معشوق به پوست تاولزده قربانیان بمباران اتمی، مرز میان اکنون و گذشته را از میان برداشت. این شاهکار سینمایی که بر پایه فیلمنامهای درخشان از مارگریت دوراس (Marguerite Duras) شکل گرفت، نشان میدهد که ذهن آسیبدیده چگونه میان رویدادهای بیرونی و خاطرات پنهان در رفتوآمد است. سینما تا پیش از این اثر فلاشبک را به منزله بازگشت زمانی مکانیکی نمایش میداد، اما رنه روانی زمان را جایگزین توالی تقویمی کرد تا ناممکن بودن فراموشی فجایع بشری را در ناخودآگاه مخاطب به تصویر بکشد.
سازوکار محوری این اثر بر پایه منطبق ساختن دو جغرافیای دورافتاده یعنی هیروشیما در ژاپن و شهر نِوِر (Nevers) در فرانسه استوار است. زن فرانسوی بازیگر که در هیروشیما مشغول ایفای نقش در اثری ضدجنگ است، هنگام «گذران زمان» با مهندسی ژاپنی ناگهان با تکان خوردن دست معشوق به یاد مرگ تلخ نخستین عشق خود در دوران اشغال فرانسه میافتد. این تلاقی روانی با دیزالوهای نامحسوس و برشهای متقاطع پرشتاب رخ میدهد و نشان میدهد که فاجعه بمب اتمی با سوگ فردی زن همارز میشود. دو شخصیت اصلی داستان دو بازمانده از دو سوی جهان هستند که میکوشند از راه تماس فیزیکی، خلاء ناشی از فروپاشی روحی و ویرانی پیرامون خود را جبران کنند.
ویژگی مشخصات اثر
عنوان اصلی هیروشیما عشق من (Hiroshima mon amour)
کارگردان آلن رنه (Alain Resnais)
نویسنده فیلمنامه مارگریت دوراس (Marguerite Duras)
بازیگران اصلی امانوئل ریوا (Emmanuelle Riva)، ایجی اوکادا (Eiji Okada)
سال انتشار و کشور سازنده ۱۹۵۹ | فرانسه و ژاپن
جریان سینمایی موج نو فرانسه / گروه ساحل چپ (Left Bank)
جوایز و افتخارات برجسته نامزد جایزه اسکار بهترین فیلمنامه غیراقتباسی، برنده جایزه منتقدان بینالمللی جشنواره فیلم کن
بستر سینمای پس از جنگ و ضرورت بازنگری در مفهوم زمان
پس از پایان ویرانگر جنگ جهانی دوم، سینمای کلاسیک هالیوود دیگر توانایی و ظرافت لازم را برای بازتاب سرخوردگی عمیق انسان مدرن نداشت. فیلمسازان نسل نوی اروپا به ویژه حلقه موسوم به «ساحل چپ» (Left Bank) در فرانسه به دنبال راهی بودند تا بیپناهی بشر را فراتر از الگوهای خطی سنتی ثبت کنند. در سینمای جریان اصلی، روایت همواره از نقطه آغاز میشد و پس از کشمکشهایی استاندارد به فرجام و آرامش میرسید. این نظم خیالی با واقعیتی که بمباران اتمی و اردوگاههای مرگ رقم زده بودند هیچ سنخیتی نداشت و سینماگران پیشرو احساس کردند فرمهای کهنه توان انتقال حقیقت دهشتناک دوران مدرن را از دست دادهاند.
آلن رنه که کار خود را با ساخت مستندهای تکاندهندهای درباره فجایع جنگی آغاز کرده بود، متوجه شد که زمان در ذهن انسان پدیدهای خطی و پیوسته نیست. تروما (trauma) رشتههای پیوند گذشته، حال و آینده را در روان قربانی پاره میکند و ساختار فیلم باید این آشفتگی شناختی را در کادر خود بازتاب دهد. ورود رویکردهای مدرنیستی به حوزه تصویر متحرک پاسخی به این نیاز فرهنگی و هنری بود؛ رویکردی که تلاش میکرد با شالودهشکنی در پلات داستان، وضعیت معلق سوژهای را به تصویر بکشد که میان حسرت گذشته از دست رفته و اضطراب آیندهای ناامن سرگردان مانده است.
جالب اینجاست که ابتدا قرار بود آلن رنه مستندی صرفاً آرشیوی شبیه به اثر تحسینشده قبلیاش «شب و مه» (Night and Fog) پیرامون هولوکاست بسازد. او ماهها در هیروشیما قدم زد و هزاران فوت فیلم مستند از ویرانیهای اتمی را بررسی کرد، اما در میانه پژوهش به این نتیجه رسید که تصاویر آرشیوی به تنهایی در انتقال عظمت فاجعه ناتوان هستند. او به این باور رسید که فقط از دریچه یک درام خیالی و ورود ادبیات خلاقانه مارگریت دوراس میتوان رنج نامرئی و رسوبکرده در روان ساکنان شهر را نمایان کرد.
دیزالو و برشهای جهشی به مثابه محرکهای تداعی ناخودآگاه
تکنیک دیزالو (dissolve) در دست رنه از تمهیدی ساده برای تغییر صحنه به پلی قدرتمند میان دو سطح واقعیت بدل شد. در دقایق آغازین فیلم، دوربین با لغزیدن روی اندام غرق در عرق دو دلداده ناگهان تصویری از خاکستر هستهای و تندیسهای گداخته را پیش چشم میآورد. این جابهجایی تصویری به شیوه تداعی آزاد (free association) رخ میدهد؛ مفهومی که زیگموند فروید (Sigmund Freud) برای کندوکاو در ناخودآگاه پیشنهاد کرده بود. ذهن زن قهرمان بدون هیچ هشدار قبلی از گرمای تن معشوق زنده به سرمای خاکستر مردگان پرتاب میشود و ساختار فیلم این شوک ادراکی را با ظرافت کامل پیاده میکند.
استفاده جسورانه از برش جهشی (jump cut) ریتم آرام صحنهها را ناگهان به لرزه درمیآورد و مانع غرق شدن تماشاگر در آرامش کاذب ملودرام میشود. هنگامی که زن به دست معشوق ژاپنی خیره میشود، انقباض خفیف انگشتان او تصویری کوتاه و برقیآسا از دست معشوق آلمانیاش در خیابانهای سنگفرش نِوِر را به یادش میآورد.
این برشهای چندثانیهای به مخاطب یادآوری میکنند که زمان واقعی تنها یک توهم است و گذشته همچون روحی ناخوانده پیوسته در بطن اکنونی که تجربه میکنیم حضور دارد. رنه با این تمهید ادراک زمانی تماشاگر را به گونهای دستکاری میکند که گویی مرز میان عینیّت بیرونی و ذهنیت درونی برای همیشه فروریخته است.
دیالوگهای مارگریت دوراس و پیوند ادبیات با تصویر ذهنی
نگارش متن این شاهکار توسط مارگریت دوراس نقشی اساسی در عمقبخشی به جنبههای روانشناختی اثر ایفا کرد. زبان دوراس زبانی بریدهبریده، تکرارشونده و آهنگین است که بیشتر به مناجاتهای مذهبی یا واگویههای یک ذهن تبدار شباهت دارد. جمله مشهور مرد که با اصرار میگوید «تو هیچچیز در هیروشیما ندیدهای» و پاسخ متضاد زن، تعارضی پایدار بر سر ناممکن بودن درک رنج دیگری برپا میکند. این دیالوگها به جای پیشبرد خط داستانی، لایههای ادراکی مخاطب را هدف میگیرند و او را به بازاندیشی در مفاهیمی چون شهادت دادن و تماشای فاجعه فرا میخوانند.
ادبیات دوراس تصاویر رنه را از افتادن به ورطه گزارشگری روزنامهای نجات داد و کیفیتی استعاری و انتزاعی به کل اثر بخشید. واژگان او همچون ضربههای چکش بر ذهن فرود میآیند تا نشان دهند زبان در برابر ابعاد هولناک نیستی دچار لکنت و ناتوانی میشود. تقابل میان سکوتهای سنگین شخصیتها و باران واژههای سرشار از درد، فضایی اندوهبار پدید میآورد. این هماهنگی میان نویسنده و کارگردان سبب شد فیلم فراتر از یک درام عاشقانه معمولی جلوه کند و به رسالهای فلسفی پیرامون ناتوانی زبان در برابر دهشت جنگ ارتقا یابد.
دوراس در فرآیند نگارش فیلمنامه دستورالعملهای روایی متفاوتی خلق کرد؛ او معتقد بود گفتوگوها نباید صدای واقعی شخصیتها باشند، بلکه باید پژواک صدای درونی آنها پس از دههها سکوت به گوش برسند. بازیگر مرد فیلم یعنی ایجی اوکادا در زمان فیلمبرداری کلمهای فرانسوی بلد نبود و تمام خطوط صوتی دیالوگهای فلسفی و دشوار دوراس را به صورت آوایی (فونتیک) حفظ کرد. همین بیگانگی زبانی بازیگر در اجرای دیالوگها، حس غریبگی و گسست ارتباطی میان دو فرهنگ را دوچندان ساخت.
تلاقی رنج مشترک و تقابل گناه فردی با ویرانی جمعی
شخصیت زن نماینده گناهی فردی است که جامعه به دلیل عشقش به یک سرباز آلمانی بر دوش او گذاشته است. تراشیدن موهای سر او در ملاءعام و حبس شدنش در زیرزمین تاریک نمادی از پاکسازی ریاکارانه جامعه فرانسه پس از آزادسازی به حساب میآید. در برابر این تحقیر شخصی، معشوق ژاپنی قرار دارد که شهر و خانوادهاش در هیروشیما با بمباران هستهای خاکستر شدهاند. انطباق این دو سرنوشت نشان میدهد که چگونه قدرتهای حاکم و فجایع سیاسی روان شهروندان بیگناه را بدون توجه به مرزهای جغرافیایی تکهتکه میکنند.
پیوند عاطفی میان این دو شخصیت کوششی برای یافتن پناهگاهی در برابر قضاوت بیرحمانه تاریخ است. با این حال تفاوت ژرفی میان این دو رنج وجود دارد که در طول داستان خود را نشان میدهد.
رنج زن در انزوا، طرد اجتماعی و جنون ناشی از سرکوب ریشه دارد، در حالی که فاجعه مرد بخشی از حافظه هولناک جهانی است. پیوند این دو سطح از درد در قابهای سیاهوسفید فیلم نشانگر آن است که آسیبهای روانی جنگ تا نسلها پس از خاموشی اسلحهها در روان تکتک انسانها زنده میمانند.
شاخص مقایسه روایت زن (شهر نِوِر فرانسه) روایت مرد (شهر هیروشیما ژاپن)
ماهیت تروما شخصی، عاطفی و ناشی از داغ ننگ اجتماعی جمعی، تاریخی و ناشی از ویرانی سلاح اتمی
شیوه سرکوب خاطره زندانی شدن در زیرزمین و تراشیدن مو به دست همشهریان کالاییشدن موزه صلح و تبدیل فاجعه به جاذبه گردشگری
احساس غالب روانشناختی شرم درونی و احساس خیانت به معشوق درگذشته خشم فروخورده از فاجعه و فقدان مطلق خانواده
نقش بدن در یادآوری درد بدنی از تحقیر اجتماعی و محبوس بودن در تاریکی زخمهای ماندگار ناشی از پرتوهای مرگبار رادیواکتیو
هراس از فراموشی و تناقض درمانگری یادآوری در روانکاوی
یکی از درخشانترین ابعاد فلسفی فیلم مواجهه شخصیتها با پدیده فراموشی است؛ پدیدهای که هم مایه بقای انسان و هم اوج بیوفایی است. زن بارها ابراز وحشت میکند که با گذشت زمان چهره، لحن صدا و حتی خاطره عشق گمشدهاش کمرنگ شود. در روانکاوی، یادآوری تکرارشونده (repetition compulsion) سازوکاری دفاعی برای زندهنگهداشتن پیوندهای عاطفی از دست رفته است. زن میداند که رهایی از سایه شوم تروما تنها از مسیر فراموشی میگذرد، اما همزمان فراموش کردن گذشته را خیانت دوباره به عشق میداند.
فیلم این دوگانگی طاقتفرسا را با صراحت در معرض قضاوت قرار میدهد و راه گریزی پیش پای سوژه نمیگذارد. شهر هیروشیما نیز در تلاشی برای زنده نگهداشتن یاد قربانیان موزهها و بناهای یادبود برپا میکند، اما جریان زندگی روزمره و حضور گردشگران این خاطره را به کالایی مصرفی فرو میکاهد.
رنه خاطرنشان میکند که جامعه بشری نیز همانند روان فردی همواره میان میل شدید به فراموش کردن برای ادامه بقا و عذاب وجدان ناشی از خیانت به مردگان در نوسان دائمی به سر میبرد. به همین دلیل یادبودهای شهری همانقدر که نشانه احترام هستند، به ابزاری برای بستهبندی کردن و دور انداختن وحشت گذشته نیز تبدیل میشوند.
میراث ماندگار رنه در تحول دستور زبان سینمای مدرن
نوآوریهای ساختاری آلن رنه در این اثر مسیر تازهای پیش پای نسلهای بعدی فیلمسازان در سراسر جهان گشود. کارگردانان برجستهای در دهههای بعد آموختند که میتوان با برشهای ناگهانی ذهنیت شخصیت را به عینیت صحنه پیوند زد و از بازنمایی صلب واقعگرایانه فاصله گرفت. زبان سینما با این فیلم به بیانی غنی برای کندوکاو در مفاهیمی چون ادراک زمان، روانشناسی حافظه و نسبت میان بیننده و اثر هنری دست یافت. دستاوردهای رنه نشان دادند که تصویر متحرک رسانهای شایسته برای بیان ژرفترین بحرانهای فلسفی انسان عصر جدید است.
اهمیت پایدار فیلم در شهامت آن برای پس زدن پایانهای ساختگی و نادیده گرفتن کلیشههای رایج اخلاقی جلوهگر میشود. رنه به جای ارائه پیامهای امیدبخش توخالی، مخاطب را با حقیقتی عریان پیرامون شکنندگی حافظه و بازگشتناپذیری زمان مواجه میکند. دو شخصیت اصلی در پایان نام یکدیگر را با اسامی شهرهای زخمخورده خود صدا میزنند تا نشان دهند هویت فردی آنها برای همیشه با مکانهای فاجعه گره خورده است. این پایانبندی نبوغآمیز اثباتی بر توانایی سینما در ثبت ژرفای رنج بشر و ماندگاری ابدی هنر در برابر فراموشی است.



