خطر خاموش در جیب نوجوانان؛ افزایش مصرف سیگار الکترونیکی خبرساز شد

نوجوانان تحت تاثیر کنجکاوی، فشار دوستان و الگوهای اجتماعی نخستین تجربه مصرف سیگار و قلیان را کسب می‌کنند

سن آغاز مصرف دخانیات و مواد اعتیادآور در ایران به مرز نگران‌کننده ۱۳ تا ۱۴ سالگی رسیده است؛ آماری که از نگاه کارشناسان، تنها یک عدد ساده نیست، بلکه نشانه‌ای از نفوذ روزافزون سیگار، قلیان و سایر محصولات دخانی اعتیادآور به زندگی کودکان و نوجوانان کشور است. محمدرضا مسجدی، دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، با اعلام این موضوع هشدار داده که کاهش سن مصرف انواع مواد دخانی به سال‌های ابتدایی نوجوانی، زنگ خطری جدی برای نظام سلامت، خانواده‌ها و نهادهای آموزشی به شمار می‌رود.

این در حالی است که اعتیاد در دنیای امروز دیگر محدود به مواد مخدر سنتی نیست، بسیاری از متخصصان حوزه سلامت معتقدند مصرف دخانیات در بسیاری از موارد نخستین گام در مسیر وابستگی به مواد اعتیادآور محسوب می‌شود به همین دلیل افزایش مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی در میان نوجوانان از نگاه کارشناسان یک هشدار جدی تلقی می‌شود؛ هشداری که می‌تواند به نوعی تداعی کننده کاهش سن اعتیاد به مواد مخدر هم باشد. بخصوص آنکه در شرایطی که نوجوانان باید دوران رشد جسمی، ذهنی و اجتماعی خود را سپری کنند، گرایش آنان به مصرف مواد دخانی می‌تواند مسیر زندگی‌شان را تحت تاثیر قرار دهد و زمینه‌ساز مشکلات متعددی در سال‌های آینده شود.

این هشدار در حالی مطرح می‌شود که طی دهه‌های گذشته برنامه‌های مختلفی برای کنترل مصرف دخانیات و مواد مخدر و آگاهی‌بخشی درباره پیامدهای آن اجرا شده است. با این حال، روند کاهش سن مصرف این مواد نشان می‌دهد که اقدامات انجام‌شده نتوانسته به‌طور کامل مانع دسترسی یا تمایل نوجوانان به این محصولات شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند تغییر سبک زندگی، گسترش شبکه‌های اجتماعی، الگوبرداری نوجوانان از چهره‌های مشهور یا همسالان و همچنین عادی‌سازی مصرف دخانیات در برخی محیط‌های اجتماعی، از جمله عواملی است که در شکل‌گیری این وضعیت نقش دارد. در چنین شرایطی، کودکان و نوجوانان بیش از گذشته در معرض پیام‌ها و الگوهایی قرار می‌گیرند که مصرف دخانیات را رفتاری عادی یا حتی نشانه‌ای از استقلال و بزرگسالی معرفی می‌کند.

از سوی دیگر، سهولت دسترسی به انواع محصولات دخانی نیز به یکی از نگرانی‌های اصلی تبدیل شده است. اگرچه قوانین موجود فروش محصولات دخانی به افراد زیر سن قانونی را ممنوع می‌داند، اما گزارش‌ها و مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از نوجوانان همچنان بدون مانع جدی به سیگار، قلیان، تنباکوهای معطر؛ محصولات جدید حاوی نیکوتین و حتی شیشه و مواد مخدر دسترسی پیدا می‌کنند. این مسئله در کنار ضعف نظارت بر برخی مراکز عرضه، موجب شده است که تجربه نخستین مصرف مواد دخانی و مخدر در سنین پایین‌تر از گذشته رخ دهد. کارشناسان تأکید می‌کنند هرچه سن شروع مصرف پایین‌تر باشد، احتمال تبدیل شدن مصرف تفننی به وابستگی دائمی و روی آوردن به مواد مخدر نیز افزایش خواهد یافت.

پزشکان و متخصصان سلامت معتقدند دوران نوجوانی یکی از حساس‌ترین مراحل رشد مغز و بدن انسان است. در این دوره، مصرف نیکوتین می‌تواند آثار مخربی بر عملکرد مغز، تمرکز، حافظه و توانایی تصمیم‌گیری افراد بر جای بگذارد. همچنین تحقیقات متعدد نشان داده است افرادی که مصرف دخانیات و مواد مخدر را در سنین پایین آغاز می‌کنند، در بزرگسالی بیشتر در معرض بیماری‌های قلبی و عروقی، مشکلات تنفسی، سکته مغزی و انواع سرطان قرار دارند. افزون بر این، وابستگی زودهنگام به نیکوتین می‌تواند زمینه‌ساز گرایش به سایر رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی باشد؛ موضوعی که نگرانی متخصصان را دوچندان کرده است.

در کنار پیامدهای جسمی، آثار اجتماعی و روانی مصرف این مواد در سنین پایین نیز قابل توجه است. نوجوانانی که به مصرف سیگار یا سایر محصولات دخانی و مخدر روی می‌آورند، ممکن است با افت تحصیلی، کاهش انگیزه برای فعالیت‌های آموزشی و ورزشی و افزایش احتمال حضور در گروه‌های پرخطر مواجه شوند. از سوی دیگر، هزینه‌های اقتصادی ناشی از مصرف دخانیات و درمان بیماری‌های مرتبط با آن نیز فشار مضاعفی بر خانواده‌ها و نظام سلامت کشور وارد می‌کند. به همین دلیل، کارشناسان کاهش سن مصرف دخانیات و سایر مواد مخدر را نه‌تنها یک چالش بهداشتی، بلکه یک مسئله اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی می‌دانند که نیازمند توجه همه‌جانبه است.

در این میان، نقش خانواده‌ها بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است. آگاهی والدین از نشانه‌های گرایش فرزندان به مصرف دخانیات، گفت‌وگوی صمیمانه با نوجوانان درباره خطرات آن و نظارت بر محیط‌های رفت‌وآمد آنان می‌تواند در پیشگیری از این آسیب موثر باشد. مدارس نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای تربیتی، می‌توانند با آموزش مستمر مهارت‌های زندگی، افزایش آگاهی دانش‌آموزان و اجرای برنامه‌های پیشگیرانه، در کاهش گرایش نوجوانان به دخانیات نقش‌آفرینی کنند. در کنار این اقدامات، تشدید نظارت بر فروش محصولات دخانی، اجرای دقیق قوانین محدودکننده و مقابله با تبلیغات مستقیم و غیرمستقیم دخانیات نیز از جمله مطالباتی است که کارشناسان بر آن تاکید دارند.

آرین و سیگاری که از روی کنجکاوی روشن شد

آرین حالا ۱۷ ساله است، اما نخستین سیگارش را در ۱۳ سالگی کشید. او می‌گوید همه چیز از یک جمع دوستانه در پارک محله شروع شد:«چند نفر از بچه‌های بزرگ‌تر سیگار می‌کشیدند. همیشه برایم سوال بود که چه حسی دارد. یک روز یکی از آنها گفت امتحان کن، اتفاقی نمی‌افتد. اولش سرفه کردم و حالم بد شد، اما بعد ازمدتی دیگر عادی شد.» او می‌گوید در آن سن تصور می‌کرد سیگار کشیدن نشانه بزرگ شدن است: «وقتی کنار بچه‌های دیگر سیگار می‌کشیدم احساس می‌کردم از بقیه عقب نیستم. اگر نمی‌کشیدم فکر می‌کردم مسخره‌ام می‌کنند.»

آرین حالا روزانه چند نخ سیگار مصرف می‌کند و چند بار هم تلاش کرده آن را کنار بگذارد اما موفق نشده است. او معتقد است دسترسی آسان به سیگار یکی از دلایل اصلی شروع مصرف در میان نوجوانان است: «هیچ‌وقت کسی از من کارت شناسایی نخواست. از هر مغازه‌ای می‌توانستم سیگار بخرم. انگار اصلاً مهم نبود چند سالم است.»